Paulo Freire: Δάσκαλος για πάντα!

Όσο πιο ριζοσπαστικοποιημένο είναι το άτομο τόσο περισσότερο μπαίνει στην πραγματικότητα, ώστε να την κατανοήσει και να τη μεταλλάξει. Αυτός ή αυτή δε φοβάται να αντιμετωπίσει, να ακούσει, να δει τον κόσμο «γυμνό». Δε φοβάται να γνωρίσει τους ανθρώπους ή να μπει σε διάλογο μαζί τους. Αυτό το άτομο δε θεωρεί τον εαυτό του ή τον εαυτό της ιδιοκτήτη της ιστορίας όλων των ανθρώπων ή απελευθερωτή των καταπιεσμένων, αλλά αφιερώνεται, εντός της ιστορίας, στο να παλέψει στο πλευρό τους.

Paulo Freire

 

Σαν σήμερα, στις 19 Σεπτέμβρη του 1921, γεννήθηκε στο Ρεσίφε της Βραζιλίας ένα από τα σημαντικότερα μυαλά της σύγχρονης παιδαγωγικής επιστήμης. Το πλούσιο έργο του μόνο θεωρητικό δεν ήταν, καθώς στον Freire άρεσε να συνοδεύει τη σκέψη με την πράξη, σε καιρούς μάλιστα «δύσκολους» που το να επιχειρείς να αφυπνίσεις τους φτωχούς έμοιαζε πολύ χειρότερο από το να «παίζεις με τη φωτιά». Για αυτό το λόγο εξάλλου, φυλακίστηκε και εξορίστηκε αμέσως μετά την επικράτηση της στρατιωτικής δικτατορίας στη χώρα του, αφού προηγουμένως είχε κατηγορηθεί ακόμα και για «αγραμματοσύνη» από αυτούς που δυσαρεστούσε με την παιδαγωγική του δράση.

Στη δική του περίπτωση, ωστόσο, δεν αποδείχθηκε καθόλου εύκολο να τον περιθωριοποιήσουν και να τον «στιγματίσουν» στα μάτια του λαού, όπως με τόσους και τόσους άλλους στην ανθρώπινη ιστορία. Ο Freire  αποδείχθηκε «ανίκητος» και πρόλαβε να γνωρίσει τη διεθνή καταξίωση όσο ήταν ακόμα εν ζωή. Ακόμα και οργανισμοί που ήταν σε πλήρη αντίθεση με όσα πρέσβευε ο Βραζιλιάνος παιδαγωγός, όπως η Καθολική και η Προτεσταντική Εκκλησία, αναγκάστηκαν να υιοθετήσουν κάποιες από τις μεθόδους του, αφενός για την γρήγορη εκπαίδευση των αναλφάβητων και αφετέρου για τον προσηλυτισμό τους.

Σημαντικό ρόλο στη ζωή του έπαιξε η πολυαγαπημένη για εκείνον δασκάλα γυναίκα του, Elza Maia Costa De Oliveira, καθώς αυτή είναι που τον πίεσε να συνεχίσει τις σπουδές του και να αναπτύξει τη μέθοδό του. Χάρη στην επιμονή της, δημοσίευσε το 1967 το πρώτο του βιβλίο «Η εκπαίδευση ως πρακτική της ελευθερίας» και λίγο αργότερα τη φημισμένη «Παιδαγωγική των Καταπιεσμένων».

«Εκπαίδευση είναι το να βάζεις νόημα σε αυτό που κάνουμε κάθε φορά»

 

Ο όρκος ενός παιδιού

Γεννημένος σε μια χώρα με τεράστιες μάζες καταπιεσμένων φτωχών παρά τα «πλούσια» αγαθά της, ο Freire κατάλαβε γρήγορα ποιος ήταν ο δικός του «δρόμος». Σε ηλικία μόλις 11 χρονών ορκίστηκε ότι θα αφιερώσει τη ζωή του ενάντια στην πείνα και την εξαθλίωση, για να μην νιώσουν άλλα παιδιά την αγωνία που και εκείνος ένιωθε. Και μάλλον είναι αυτό που λένε, τα παιδιά δεν ξεχνούν ποτέ…

Σπούδασε Νομική και Φιλοσοφία, αλλά προτίμησε να εργαστεί στο «δημόσιο σχολειό» της Βραζιλίας ως καθηγητής στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, γιατί πίστευε πως εκεί ήταν η θέση του και πως η κοινωνική αλλαγή που οραματιζόταν μπορούσε να επιτευχθεί μόνο μέσω της Παιδείας. Αν ήθελε να τηρήσει τον όρκο του, το καλύτερο που είχε να κάνει, ήταν να βρίσκεται κοντά στα παιδιά. Αργότερα, χάρη στην πτώση της χούντας και τη βοήθεια της δημοκρατικής κυβέρνησης της Βραζιλίας θα επέκτεινε τη δράση του και στους αναλφάβητους ενήλικες, θέτοντας τις βάσεις για αυτό που σήμερα αποκαλούμε Εκπαίδευση Ενηλίκων.

Η εκπαίδευση ως πολιτική πράξη

Για τον Freire τα πάντα ήταν πολιτική, πόσο μάλλον η εκπαίδευση. Μέσα στα σχολεία θεωρούσε πως σμιλευόταν ο χαρακτήρας των «αυριανών» καταπιεσμένων και αυτό έπρεπε να αλλάξει. Δεν τον ενδιέφερε η μετάδοση της γνώσης με έναν δήθεν αντικειμενικό τρόπο που θα «κουκούλωνε» την πραγματικότητα. «Ο δάσκαλος δεν πρέπει να είναι ουδέτερος» έλεγε, «ούτε οι λέξεις είναι». Εξάλλου για αυτόν, το να είσαι ουδέτερος σήμαινε πως είσαι ήδη με τους καταπιεστές.

Το πρώτο πράγμα που προσπάθησε να αποκαθηλώσει ήταν η αυθεντία του δασκάλου. Ο δάσκαλος που κάνει διάλεξη και κήρυγμα ήταν πολύ μακριά από τα δικά του πρότυπα. Θεωρούσε πως ο μαθητής δεν πρέπει να πείθεται ή να υποτάσσεται, αλλά να εκφράζεται, να προβληματίζεται, να εξερευνά. Μάλιστα, τόνιζε πως καλός δάσκαλος δεν είναι αυτός που τα ξέρει όλα, αλλά αυτός που λέει «δεν ξέρω» και ανακαλύπτει μαζί με τους μαθητές του. Το μάθημά του ήταν συμμετοχικό και ο ρόλος του δασκάλου ισότιμος με τον ρόλο των μαθητών. Όλοι τους αποτελούσαν μια ενιαία και αδιαίρετη σχολική κοινότητα.

Επεδίωκε τον προβληματισμό, τον αναστοχασμό και την κριτική σκέψη. Τα παιδιά δεν θα έπρεπε να συνεχίσουν να σκέφτονται ντετερμινιστικά και μοιρολατρικά όπως οι γονείς τους, γιατί έτσι θα διαιώνιζαν τις «αλυσίδες» τους. Θα έπρεπε να κατανοήσουν την πραγματικότητα γύρω τους και να σκεφτούν τρόπους να την αλλάξουν. Η δική του Κριτική Παιδαγωγική, που σε θεωρητικό επίπεδο «αγκαλιάστηκε» από την επιστημονική κοινότητα, θεωρούσε πως ήταν ο δρόμος για την χειραφέτηση και την ελευθερία.

Σε πρακτικό επίπεδο όμως, δεν εντάχθηκε ποτέ στα συστήματα εκπαίδευσης και για ευνόητους λόγους το μοντέλο του δασκάλου- αυθεντία ζει και βασιλεύει μέχρι και σήμερα, ενώ το μοντέλο Freire αντιμετωπίζεται ως «μαλθακό» που κινδυνεύει να «ποδοπατηθεί από τους μαθητές». Και κάπως έτσι διαιωνίζεται η «τυφλή πίστη» στις αυθεντίες και η υποταγή σε αυτόν που κάθε φορά λογίζεται ως ανώτερος.

Άμεση δημοκρατία κόντρα στο κυρίαρχο αφήγημα

Για τον Freire το σχολείο ήταν βαθιά ιεραρχικό και οργανωμένο με βάση τις ανάγκες του συστήματος. Οι δικές του τάξεις επιχειρούσαν να σπάσουν την ιεραρχία και να λειτουργούν συλλογικά. Ο μαθητής δεν ήταν παθητικός δέκτης, αλλά ενεργητικά και συμμετοχικά συνδιαμόρφωνε την εκπαιδευτική διαδικασία. «Ποιο είναι το πρόβλημα;» ρωτούσε και η απάντηση έπρεπε να δοθεί από τους μαθητές. Δεν έμενε όμως μόνο στην απάντηση. «Τι πρέπει να αλλάξει;» συνέχιζε και άναβε το ενδιαφέρον της συζήτησης. Όταν πλέον τα πάντα είχαν βγει στην επιφάνεια μέσω του διαλόγου, ο Freire  τους καλούσε σε δράση. «Αλλάξτε ό,τι δημιουργεί το πρόβλημα.»

Οι μαθητές του έπρεπε να κατανοήσουν ποια είναι η ακριβής θέση τους στην κοινωνία και ποιος επωφελείται από το δικό τους «μαρτύριο». Ήθελε να απογυμνώσει την ίδια την πραγματικότητα μπρος στα μάτια τους και να τους οδηγήσει στην κριτική συνειδητοποίηση, «τη διαδικασία εκείνη με την οποία οι άνθρωποι ως γνώστες, και όχι ως απλοί δέκτες, επιτυγχάνουν ταυτόχρονα μια σε βάθος συνειδητοποίηση της ιστορικοκοινωνικής πραγματικότητας που διαμορφώνει τις ζωές τους και της δυνατότητάς τους να μεταβάλουν αυτή την πραγματικότητα»

Πίστευε πολύ στην ελευθερία της σκέψης και της συμπεριφοράς, θεωρώντας πως το σχολείο ως κοινωνικός θεσμός προωθεί τον αυτοματισμό και την στερεοτυπία ως μέσο ελέγχου. Αυτές ακριβώς τις πολιτικές και κοινωνικές διαδικασίες ήθελε να κάνει κατανοητές στους μαθητές του, προκειμένου να διαπιστώσουν πως η φτώχεια, ο ρατσισμός, ο φόβος του διαφορετικού ήταν το πιο χρήσιμο όπλο στα χέρια των ίδιων τους των καταπιεστών. Ήταν το κυρίαρχο αφήγημα που κάποιοι επιχειρούσαν να «φυτέψουν» στα μυαλά τους από νωρίς.

 

 

Κληρονομιά

«Έφυγε» στις 2 Μαΐου του 1997 έχοντας προηγουμένως δεχθεί πλήθος τιμών και επαίνων. Το ίδιο το πολιτικοκοινωνικό κατεστημένο που πολεμούσε, αναγκάστηκε να υποκλιθεί στο λαμπρό μυαλό του, μιας και ο αντίκτυπος που είχε στις Παιδαγωγικές Επιστήμες δεν άφηνε περιθώριο επιλογής. Του απονεμήθηκαν δύο διεθνή βραβεία, κατείχε σημαντικές θέσεις σε εκπαιδευτικούς οργανισμούς, πανεπιστήμια και  κέντρα μελετών, ενώ διετέλεσε γενικός γραμματέας του Υπουργείου Παιδείας της Βραζιλίας και συντονιστής του Εθνικού Προγράμματος ενάντια στον αναλφαβητισμό των ενηλίκων, κατά την περίοδο διακυβέρνησης του Εργατικού Κόμματος.

Οι ιδέες του επηρέασαν ακτιβιστικά κινήματα σε όλο τον κόσμο, από τις ΗΠΑ και την Βρετανία (όπου υπάρχουν σχολεία με το όνομά του) μέχρι τη Νότιο Αφρική, όπου οι μέθοδοί του αποτέλεσαν τον πυρήνα του Κινήματος της Μαύρης Συνείδησης ( Black Consciousness Movement) και του Ενιαίου Δημοκρατικού Μετώπου.

Παράλληλα υπάρχουν ινστιτούτα και έδρες σε πανεπιστήμια διαφόρων χωρών (όπως στην Βρετανία και τον Καναδά) που επιχειρούν την περαιτέρω ανάπτυξη του έργου του και την ανασύσταση της κριτικής παιδαγωγικής στο σήμερα.

Φόρουμ Κοινωνικής Θεωρίας από το Πανεπιστήμιο της Μασσαχουσέτης: Το έργο του Freire και η απελευθερωτική κοινωνική θεωρία

Πέρα από τις τιμές όμως, το σημαντικότερο επίτευγμά του ήταν πως σε επίπεδο Παιδαγωγικής Θεωρίας αναγνωρίζεται ως ένας από τους σημαντικότερους επιστήμονες παγκοσμίως και το έργο του μένει στις βιβλιοθήκες των Πανεπιστημίων όλου του κόσμου ως υπόσχεση για το μέλλον.

Και λέμε υπόσχεση, γιατί όπως είναι φυσικό, σε πρακτικό επίπεδο οι ιδέες του σε πολύ μεγάλο βαθμό εγκαταλείφθηκαν, καθώς τα σύγχρονα εκπαιδευτικά συστήματα προτιμούν να εστιάζουν περισσότερο στην πειθαρχία και τους κανόνες παρά στην ελεύθερη σκέψη και συμπεριφορά, στη διάλεξη και το κήρυγμα παρά στον διάλογο και τη συμμετοχή, στην απομνημόνευση ουδέτερων γεγονότων παρά στην κατανόηση της σύγχρονης πραγματικότητας, στα Μαθηματικά και τα Αρχαία παρά στον πειραματισμό και τη δημιουργικότητα. Αυτό όμως δεν είναι κάτι που διέφευγε της αντίληψής του, καθώς όπως έλεγε…

«Είναι εξαιρετικά αφελές να πιστεύει κανείς πως οι κυρίαρχες τάξεις θα αναπτύξουν έναν τύπο εκπαίδευσης που θα βοηθούσε τις υποδεέστερες τάξεις να σταθούν κριτικά απέναντι στις κοινωνικές ανισότητες»

 

 

Κάντε το πρώτο σχόλιο

Υποβολή απάντησης

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται.


*